Benschop in oorlogsboek: ‘Het hele dorp verlangde ernaar te weten wat er was gebeurd’

Benschop – In Nederland is de Tweede Wereldoorlog nog steeds zichtbaar, al moet je er oog voor hebben. Auteur Ad van Liempt en fotograaf Rolf Baas tonen in Hier is het gebeurd vijftig plekken met elk een eigen oorlogsverhaal. Een daarvan is Benschop, een dorp met een verhaal over verraad, moed en een fatale foto.

Benschop was tijdens de bezetting een van de best georganiseerde onderduikplekken van Nederland. "Er waren maar een paar plaatsen in Nederland waar het klimaat voor onderduikers echt ideaal was", vertelt Van Liempt.

"Je had een actieve verzetsbeweging nodig voor voedselbonnen, zonder bonnen kon je geen eten krijgen. Het systeem was er bewust op gericht om onderduikers het leven zo moeilijk mogelijk te maken: bonnen kreeg je alleen als je je persoonlijk meldde. Die organisatie was in Benschop uitzonderlijk goed. Een klein plaatsje, maar er zaten op een gegeven moment wel honderd onderduikers tegelijkertijd."

De ligging hielp: er waren slechts twee toegangswegen, via IJsselstein en via Polsbroek. Historicus Bram de Graaf, zelf afkomstig uit Benschop, leidde Van Liempt rond langs de plekken waar alles gebeurde. Als er Duitsers naderden, liep Hilda van der Vlist met een harde scheepstoeter de polder in om alarm te slaan en onderduikers te waarschuwen.

De foto die alles veranderde

Toch liep het mis, door één foto. In september 1944 leefde het gevoel dat de overwinning nabij was. Een fotograaf uit IJsselstein klom op een dak en maakte een gemeenschapsfoto van onderduikers en helpers bij elkaar. "Die foto werd tijdens een inval door de Duitsers ontdekt en meegenomen. Ze konden precies zien wie erbij betrokken waren. Iedereen voelde zich achteraf ontzettend stom. Maar het was niet gek om op dat moment een foto te maken, iedereen dacht dat het snel voorbij zou zijn. Je wilt een herinnering bewaren."

Het gevolg was een razzia en een dorp dat daarna verviel in zwijgen. "Niemand wist precies hoe het zat. Overal waar dit is gebeurd, is er maar een oplossing en dat is zwijgen." Pas in 2015 kwam het verhaal naar buiten, toen De Graaf er een boek over presenteerde. De kerk stond stampvol, driehonderd mensen op een doordeweekse dag. "Het hele dorp had ernaar verlangd om eindelijk te weten wat er precies was gebeurd."

Vergeten plekken

Het verhaal van Benschop is typerend voor de aanpak van het boek: juist verhalen die buiten de eigen gemeenschap nauwelijks bekend zijn. "Er zijn zoveel plekken waar bijzondere dingen zijn gebeurd. De grote lijnen zijn bekend, maar het is er nooit verder mee gekomen. Dat vond ik super spannend, bijna verslavend."

Als voorbeeld noemt Van Liempt Luttenberg, waar in december 1944 een V2-raket neerstortte. De lanceerinstallatie was slecht getest: de raket viel terug en landde in een weiland. Het hele dorp stond erbij, onwetend dat hij nog afgesteld stond op drie kwartier. Tot de raket ontplofte. Negentien doden, in een dorp waar nooit iets was gebeurd. "Zo’n stille plek, zo’n ramp. Het wordt herdacht met een stille tocht, er wordt nooit over gesproken, want er zijn geen woorden voor. Dat wilden wij naar voren halen."

Speurwerk

Voor de reconstructie las Van Liempt stapels lokale publicaties, goed gedocumenteerd, mooi vastgelegd, maar zelden verspreid buiten de eigen gemeenschap. Soms vroeg hij om een rondleiding, zoals in Artis, waar meer dan tweehonderd mensen onderdoken: op de zolders van het leeuwenverblijf, in een hoekje bij de apen. Joodse mensen die tijdens razzia’s tijdelijk onderdak vonden in het dierenpark, dat grensde aan de Joodse buurten van Amsterdam.

Voor het verhaal van Paasloo, een bovengrondse bunker waar kunstwerken uit het Rijksmuseum werden opgeslagen, stuitte Van Liempt op een vergeten boekje uit een tweedehandswinkel, voor een paar euro, geschreven in 1948. "In die zin zit er echt speurwerk in dit boek."

De Tien van Renesse

Het verhaal dat Van Liempt het meest is bijgebleven, is Renesse. "Een lange oprijlaan, aan het einde alleen maar bomen. Tussen twee bomen: een steen met een datum. Tussen diezelfde bomen hadden de Duitsers een kabel gespannen. Tien verzetsmensen, gearresteerd, werden er aan opgehangen. De Tien van Renesse." Het is de enige plek in Nederland waar verzetsmensen werden opgehangen.

Van Liempt, die veel concentratiekampen heeft bezocht, zegt dat dit hem werkelijk door merg en been ging. "Het was mooi weer. Fietsers kwamen langs, lazen een bordje en gingen weer weg. Hoe krankzinnig het leven kan zijn, waar de hel is geweest fietsen we nu langs."

Ongekende dapperheid

Het boek heeft Van Liempts kijk op de oorlog niet veranderd, maar wel verdiept. "Ik ben nog meer doordrongen geraakt van hoe ongehoord gruwelijk die oorlog is geweest. Het cliché klopt: het haalt het beste en het slechtste in mensen naar boven. Niet alleen de gruwelijkheden, maar ook de ongekende dapperheid om anderen te helpen."

Een kippenboer nam zestien Joodse mensen op, omdat hij vond dat hij dat moest doen. Die mensen overleefden de oorlog. De kippenboer niet: hij werd verraden, de Duitsers kwamen op zijn erf en schoten hem daar dood.

"De Tweede Wereldoorlog is overal, als je er oog voor hebt. Maar je kunt het niet zomaar zien."

Op woensdag 13 mei om 20:00 uur presenteert Van Liempt Hier is het gebeurd in de Bibliotheek Nieuwegein.